• امروز سه شنبه بیست و هفنم مهر 1400 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

دستور العمل سایت

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

وقف فرهنگی

وقف فرهنگی

جایگاه و نقش وقف درتوسعه فرهنگی

 سه شنبه 14 دی 1395   761  0      

 جایگاه و نقش وقف درتوسعه فرهنگی

مقدمه
گسترش فرهنگ وقف یکی از عمده‌ترین فاکتورها برای انهدام تراکم ثروت در جامعه و ایجاد بستر مناسب برای رشد ارزش‌های معنوی و الهی در شکل توزیع عادلانه‌ ثروت محسوب می‌شود.
برای رشد شعوری جامعه، توسعه‌ فرهنگ وقف و انفاق لازم و ضروری است؛ چرا که باعث تعادل اقتصادی و مادی در جامعه می‌گردد و با وجود این تعادل زمینه برای فعلیت پیدا کردن توانمندی‌های بالقوه به وجود می‌آید، بدین ترتیب حرکت رو به رشد جامعه آغاز می‌گردد. برای در ک بهتر و عمیق‌تر وقف و نقش آن در توسعه‌ جامعه، باید ضرورت آن را مورد بررسی قرار داد و باید دانست که چه عاملی ایجاب می‌کند که وقف وجود داشته باشد، و اگر وجود داشته در کدام جامعه از ضرورت و فوریت بیشتری برخوردار است. بدون درک این امر، فهم اهمیت وقف و شناختن نقش آن در توسعه
فرهنگی جامعه امر بسیار مشکلی است؛ زیرا این شناخت زمانی میسر است که اولا درک شود که پدیده‌ وقف چه خلأهایی را در جامعه پر می‌کند و با شناختن این امر است که می‌توان میزان تأثیر آن را درتوسعه‌ جامعه ارزیابی کرد. در گذشته تحقیقاتی در این باره صورت گرفته است اما تجربه نشان داده که این تحقیقات نتوانسته آن طور که باید و شاید ضرورت به کارگیری وقف در مقوله‌ فرهنگ را به عنوان یک ابزار کارآمد و اصلی در توسعه‌ جامعه، نشان دهد.
از جمله اهداف این مقاله می‌توان به بررسی عوامل رویکرد مردم به موقوفات فرهنگی و بررسی وضعیت موجود و مشکلات در این زمینه و ارایه راه‌کارهای مناسب برای افزایش وقف فرهنگی به عنوان یک فرهنگ حسنه، اشاره کرد.
چون ما تعریف زیادی از فرهنگ در دست داریم، لذا در این تحقیق ابتدا به شناخت فرهنگ و تصورات موجود در مورد مفهوم آن پرداخته‌ایم، سپس نحوه‌ تأثیر سنت حسنه‌ وقف در فرهنگ جامعه و نقش آن در توسعه‌ فرهنگی جامعه مورد بررسی قرار گرفته است.
 

فرهنگ
واژه‌ فرهنگ از جمله واژگانی است که مفهوم آن همواره میان دانشوران مورد توجه بوده است و در هر شاخه‌ علمی به فراخور موضوعات مورد بحث تعریفی از آن به عمل آمده است.(1) این واژه‌ کهن فارسی در لغت معنای مختلفی دارد همچون: عقل، دانش و بزرگی. به گفته‌ برخی نویسندگان صدها تعریف از آن به عمل آمده است، لذا یافتن تعریفی اصطلاحی که قدر جامع همه‌ پندارهای دانشوران با گرایش‌های گوناگون آنان در این خصوص باشد، کاری بس دشوار است. با این حال تعریف این واژه به «سبک زندگی» کم و بیش مورد اتفاق صاحب نظران قرار گرفته است.(2) این تعریف اصطلاحی ناظر به «چگونگی زیستن انسان» است که نگاهی ساختاری، عقلانی و مدبرانه بر آن حاکم است و بسته به نوع ایدئولوژی و وابستگی‌های مادی و معنوی و به طورکلی نظام معرفتی حاکم بر ایشان، شیوه و روش خاصی را برای زندگی خویش رقم می‌زنند. این تأثیر و تأثر است که فرهنگ را به فرهنگ «انسانی» و «الهی» متصف می‌کند و آثار آن را در زندگی اجتماعی می‌نمایاند. در نهایت فرهنگ در مورد کل یک جمعیت، همان نقشی را دارد که شخصیت در مورد یک فرد.(3)
کنه این تعریف و سایر تعاریفی که از فرهنگ به عمل آمده است ناظر بر ویژگی‌های آدمی است که در ادب، خرد، دانش، تعلیم و تربیت، معرفت، هنر، صنعت، حکمت و... تجلی می‌یابد.(4) بر اساس این ویژگی‌ها که نشان از فرهنگ آدمیان دارد، می‌توان عناصر اساسی فرهنگ را «دانش و هنر» برشمرد، یا آن را مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها، ارزش‌ها، اعتقادات و باورهای خودساخته و در عین حال غیر ارادی یک جامعه یا ملت که بر رفتار آن‌ها حاکم است، برشمرد.(5) علاوه بر این عناصر معنوی، برخی فرهنگ را در بردارنده‌ جنبه‌های مادی زندگی اجتماعی انسان دانسته و فن‌ها و هنر را از مقوله‌ فرهنگ دانسته‌اند.(6)

پیشینه  استفاده از وقف در زمینه‌های فرهنگی
آمار نشان می‌دهد که شمار موقوفات پس از پیروزی انقلاب اسلامی افزایش چشمگیری داشته است به طوری که در سال 90 نزدیک به 2000 وقف جدید در کشور ثبت شده است. اکثر موقوفات در جهت رفع نیازهای ضروری جامعه از جمله فرهنگی و اجتماعی است. تنوع در نیات جدید نیز حایز اهمیت می‌باشد به طوری که موقوفاتی با نیت ارتقاع دانش هسته‌ای، درمان بیماری‌های خاص  و این قبیل موارد ایجاد گردیده است. (7)
مروری بر موقوفات نشان می‌دهد که بخش زیادی از آن‌ها به مراکز علمی آموزشی همچون دانشگاه‌ها، مدارس، مراکز تحقیقاتی و... اختصاص دارد که از رویکرد فرهنگی وقف حکایت می‌کند. در گذشته بسیاری از این مراکز از طریق موقوفات اداره می‌شد و تعداد زیادی از اقشار کم درآمد جامعه که برخی از استعداد درخشانی هم برخوردار بودند و به علت نداشتن امکانات قادر به تحصیل نبودند به این مدارس و مراکز وارد می‌شدند و خیلی از بزرگان ما از میان همین طبقه‌ شریف و محروم و در همین مراکز رشد کرده و مدارج بالای علمی را طی کرده‌اند. (8)
همچنین از دیگر نقش‌های وقف در زمینه‌ توسعه‌ فرهنگی می‌توان به: رشد خصایل خوب انسانی همچون فداکاری و گذشت، معرفی جهان اسلام به بیگانگان، توسعه‌ کتاب و کتابخوانی، توسعه‌ هنر در کلیه رشته‌ها و... اشاره کرد. (9)
وقف فرهنگی به معنای برخوردار ساختن اقشار محروم جامعه از مزایای فرهنگی، در جهت توسعه‌ فرهنگی جامعه، رمق خلاقیت را در وجود جامعه می‌دواند، وقتی جامعه خلاق شود، تفکر در جامعه زنده می‌گردد و با زنده شدن تفکر در یک جامعه، آن جامعه هرگز رو به فقر گام بر نمی‌دارد؛ برای این که تفکر، جامعه و افراد آن را به شناخت درست از زمان و نقش آن در تکامل پدیده‌ها هدایت می‌کند.
بنابراین موقوفات کشور یکی از منابع مهم و سرمایه‌های بزرگ جامعه است و چنانچه به صورت صحیح مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند در تحقق بسیاری از اهداف فرهنگی و امور عام المنفعه مؤثر باشد. انسان‌هایی که نهادهای فرهنگی را به جامعه وقف می‌کنند، آگاه باشند که در واقع با این وقف به جامعه، اندیشه را به جامعه اهدا نموده‌اند؛ اندیشه‌ای که بدون آن حتی نمی‌توان خدای خویش را شناخت و همه باید بدانند که اگر تفکر را به افراد جامعه اعطا کنند نه تنها جامعه را نجات داده‌اند، بلکه خود را نیز جاودانه کرده‌اند؛ زیرا نسل‌های بعدی خواهند دانست که چه افرادی و به چه میزان، بقای نسل خویش را با اهدای تفکر به جامعه تضمین نموده‌اند. (10)

عوامل رویکرد مردم به وقف فرهنگی
وقف یکی از مظاهر تزکیه‏ نفس و وارستگی از تعلقات نفسانی و نفی روحیه‏ زر اندوزی است، موقوفات فرهنگی در سیر تاریخ بسیاری از گره‏های مادی مردم را گشوده و در کاستن فقر و محرومیت تأثیر مثبتی گذاشته است، به طور خلاصه در بعد فردی تأثیر وقف نمودن برای ایجاد آرامش روانی و ارضای عواطف نوع‏ دوستی و گسترش اخلاق حسنه و نهایتا عدم وابستگی‏های نفسانی و مادی و در بعد اجتماعی برای پرکردن خلأهای اقتصادی در جامعه و کاستن فاصله‏ طبقاتی و تعدیل ثروت و رفع محرومیت و فقر می‏باشد.
گرایش انسان به ابدیت خود نیز از اساسی‏ترین انگیزه‏های وقف نمودن است چرا که فناپذیر بودن انسان درگذر زمان وی را با درد جاودانگی آشنا ساخته و بشر به انحای مختلف در جستجوی راهی برای امتداد اثر خود به پهنای مکان و درازای زمان بوده است، ساختن کاخ‏ها، ایجاد آثار و بناهای استثنایی و هنری، نگارش کتب، اختراعات و اکتشافات نمونه‏ای از آن‌هاست. به هر حال انسان کوشیده است تا با توسل به انواع شیوه‏ها علی‏رغم فنا و نیستی که خود می‏داند و منتظر آن است، بقا و جاودانگی خود را رقم زده و تضمین کند، یکی از این شیوه‏ها، پدیده‏ای به نام وقف فرهنگی است که در هر گوشه و کنار نشانی از آن را می‏توان یافت: مساجد، گرمابه‏ها، مدارس، دانشگاه‏ها، کتابخانه‏ها و...  که همگی نمونه و نمادی برای نیل به جاودانگی است، اگرچه وقف در بین تمامی ملل رایج بوده و هست اما موقوفاتی که در کشور عزیز ایران موجود است با تنوع محل مصرف و نوع رقبات، دید وسیع ساکنان این خطه را در ظرافت و باریک‏بینی آنان در لحاظ نمودن و در نظر گرفتن جزیی‏ترین ابعاد نیازهای ضروری جامعه را نشان می‏دهد و صد البته تأثیر اسلام در به وجود آمدن چنین موقوفاتی چشمگیر را بیش از همه باید پذیرفت.
همچنین روحیه  تعاون اجتماعی و سبقت در خیرات در نهاد وقف در زمینه‌ فرهنگ عینیت می یابد و به عمل واقف مهر ابدیت می‌زند. در این گونه موقوفات دو بعد خوددوستی و نوع دوستی انسان به منصه‌ ظهور می‌رسد.  یکی از هنرهای اسلام به منظور نفوذ بیشتر کلامش در انسان استفاده از خوددوستی (حب نفس) است که در آیات مختلف خطاب به انسان عنوان می‌کند که اگر خودت را دوست داری به انجام واجبات و کارهای نیکو و ترک محرمات همت گمار. در وقف نیز از بعد خوددوستی انسان استفاده کرده و عضویت در این نهاد را راهی می داند که در آن نام انسان و مالکیت اموال و دارایی های او تا ابد تضمین می-شود و در مواردی که مد نظر دارد، عایدات آن به مصرف می رسد.  
بعد دوم اجتماعی نهاد وقف که از زیبایی بیشتری برخوردار است نوع دوستی، غیرخواهی و مردم گرایی است. در این بعد بهترین روابط انسانی حاکم می گردد. و دیوارهای تنگ فردپرستی و بی تفاوتی نسبت به زندگی دیگران فرو می ریزد. (11)
وقف زمینه ساز و بسترساز تحقق اهداف دین و مقاصد شریعت است.  اگر دین را برنامه‌ای برای ارتقای ابعاد انسانی آدمی و تأسیس جامعه‌ای مطلوب بدانیم، وقف، پاره‌ای ا ز آن برنامه برای نیل به آن اهداف است.
در سوره توبه آیه ‏60 می‏فرماید: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَ‌اءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّ‌قَابِ وَالْغَارِ‌مِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ؛ صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدیّان ]گردآورى و پخش‌[ آن و کسانى که دلشان به دست آورده مى‌شود و در ]راه آزادى‌[ بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده، اختصاص دارد.»  
ملاحظه می‏شود که صدقات  (که وقف را نیز صدقه‌ جاریه گفته‏اند) چه مصارف مختلفی دارند.

بررسی وضعیت موجود
در حال حاضر به نظر می‌رسد میزان موقوفات رشد قابل قبولی نداشته است دلیل اصلی این امر را می‌توان حضور مراکز موازی دانست که در زمینه‌ امور خیریه فعالند. با وجود ظرفیت‌های بسیار در زمینه ارایه‌ خدمات، سازمان اوقاف فقط در مورد اوقافی که خواست واقفان در کمک به مستمندان و امور خیریه بوده هزینه کرده است. در بررسی‌های جدید می‌توان به این نکته تأکید کرد که مشکل عمده  مدیریت موقوفات، کمبود امکان بهره‌وری از موقوفات است. موقوفات زمانی می‌تواند جایگاه شایسته‌ای در توسعه‌ فرهنگی جامعه داشته باشد که بهره‌وری اقتصادی آن‌ها بالا و سودهای حاصل از مدیریت بهینه‌ منابع موقوفه قابل توجه باشد. به این ترتیب درآمد حاصل برای امور خیر هزینه شده و منشأ آثار اجتماعی و فرهنگی متعددی متناسب با خواست واقفان می‌شود.


راهکارهای افزایش استقبال از وقف در زمینه‌ فرهنگی
عمل به وقف از سوی مردم مهم‌ترین راه گسترش فرهنگ وقف است اما باید توجه داشت که مردم نیازمند راهنمایی و آموزش‏های دینی عملی در این زمینه هستند. از این ‏رو مسؤولان کشور به ویژه دست اندرکاران امور مذهبی و فرهنگی می‏توانند با یک برنامه‏ریزی صحیح و سیاست اصولی در جهت‏ دهی افکار عمومی به سمت فرهنگ وقف مؤثر باشند. اگر ما بتوانیم مردم را از فواید بی شمار معنوی و مادی وقف آگاه سازیم، قطعا می‌توان نتیجه مثبت گرفت چرا که مردم معتقد با شنیدن کلام خدای سبحان و باور کردن وعده های قرآن کریم و اهل بیت (علیهم السلام)، مشتاقانه از جان و مال و فرزندان خود می‌گذرند و مطمئنا در وقف اموال پیش قدم خواهند شد. (12)
برای شکوفایی وقف در جامعه باید فرهنگ وقف را ترویج کرد. برای این منظور، تنها یک نهاد یا ارگان مسؤول نیست بلکه همه‏ دستگاه‏های تبلیغی و اجرایی کشور موظف‏اند تا در جهت اعتلای فرهنگ وقف در جامعه با یکدیگر همکاری کرده و زمینه‏های شکوفایی آن را فراهم آورند.
آثار مثبت وقف در زمینه‏های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در جامعه ایجاب می‏کند که در گسترش وقف تلاش جدی داشته باشیم. چرا که اگر به این سنت حسنه عمل شود بسیاری از مشکلات فعلی جامعه‏ ما قابل حل خواهد بود. سازمان اوقاف و امور خیریه، مبلغان دین، ائمه‏ جمعه و جماعات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، وزارت آموزش و پرورش، سازمان صدا و سیما، وزارت کشور و مجلس شورای اسلامی از جمله نهادها و وزارتخانه‏هایی هستند که در چگونگی ترویج و اشاعه‏ فرهنگ وقف در جامعه نقش اساسی دارند. (13)
در اینجا به طور اجمالی راه‌هایی که برای افزایش وقف فرهنگی باید انجام گیرد را بیان می‌کنیم:

سازمان اوقاف و امور خیریه‏
یکی از دلایل استقبال کم مردم از اوقاف فرهنگی، عدم آگاهی مردم نسبت به جایگاه وقف در اسلام و جایگاه اوقاف فرهنگی و نقش آن در توسعه‌ جامعه است. مردم هنوز به حرمت خاص وقف آگاه نیستند. از سوی دیگر، مردم با مسایل و موارد مصرف اوقاف آشنا نیستند. بنابراین، سازمان اوقاف باید با انتشار کتاب یا مجله و یا از طریق مبلغان دینی جایگاه و اهمیت وقف فرهنگی را در جامعه مشخص کند تا زمینه‏ گرایش مرم به آن فراهم آید.
- نام‌گذاری یک دهه از یک ماه سال به نام دهه‏ اوقاف فرهنگی؛ در این دهه با برپایی نمایشگاه در زمینه‏ اوقاف، برگزاری مسابقات ویژه‏ وقف، انجام سخنرانی‏ها در مساجد، مدارس و دانشگاه‏های کشور، معرفی واقفان به مردم و... مردم را با اوقاف بیشتر آشنا کنند.
- تهیه‏ کتاب در زمینه‏ معرفی منابع تحقیقی درباره‏ وقف فرهنگی (کتاب‏ شناسی وقف) با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ متأسفانه در کشور ما درباره‏ وقف در زمینه‌ فرهنگ، کمتر تحقیق و مطالعه شده است و این نیز به دلیل عدم دسترسی محققان به منابع در این زمینه می‏باشد. انجام تحقیق و مطالعه درباره‏ اوقاف به گسترش فرهنگ وقف در جامعه کمک می‏کند.
- تشویق واقفان کوچک در زمینه‌ فرهنگی برای این که کم‏کم حس وقف کردن در مردم به وجود آید.
- معرفی واقفان فرهنگی گذشته و حال در قالب یک کتاب یا مجله یا مطبوعات؛ به خاطر این که انگیزه‏ وقف کردن در مردم پدید آید و بدانند که انجام کارهای خیر توسط آن‌ها مورد تقدیر جامعه و مسؤولان است.
- جمع‏آوری و نگارش اندیشه‌ وقف کنندگان و انگیزه‏های واقف از وقف به صورت کتاب یا مقاله و درج آن در مطبوعات کشور.
- تهیه‏ فهرست کامل موقوفات فرهنگی کشور از سوی سازمان اوقاف و معرفی آنها به مردم از طریق صدا و سیما.
 

مجلس شورای اسلامی‏
تدوین قوانین جدید در مورد وقف در زمینه‌ فرهنگ و مشخص کردن مصارف آن با توجه به نیازهای جامعه پس از مشورت با مقام معظم ولایت فقیه و از بین بردن نارسایی‏های قانونی در زمینه‏ اوقاف.
- در نظر گرفتن مجازات سخت برای کسانی که به موقوفات فرهنگی تعدی و تجاوز می‏کنند.
- در نظر گرفتن امتیاز و تسهیلات برای واقفان فرهنگی تا دیگران نیز به انجام این مهم مبادرت ورزند از طریق تصویب قوانین در این زمینه.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏
تدوین، نگارش و چاپ کتاب در زمینه‏ وقف فرهنگی و چگونگی تأثیر آن در توسعه‌ جامعه؛ اکثر منابع در زمینه‏ وقف، عربی است که برای استفاده‏ی عموم باید به فارسی برگردانده شود.
- انجام کارهای تحقیقاتی برای شناسایی فرهنگ وقف در ایران و سایر کشورها؛
- برگزاری همایش‏های ادواری درباره‏ی راه‏های احیای موقوفات فرهنگی با همکاری سازمان اوقاف. (14)
علاوه بر مواردی که یاد شد می‌توان به موارد دیگری نیز اشاره کرد که در افزایش وقف در زمینه فرهنگی موثرند ازجمله:
- تبیین آیات وقف برای متمولین متدین؛ برخی از این آیات عبارتند از:
الف.«وَیَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ‌ عِندَ رَ‌بِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ‌ مَّرَ‌دًّا؛ و خداوند کسانى را که هدایت یافته‌اند بر هدایتشان مى‌افزاید، و نیکی‌هاى ماندگار، نزد پروردگارت از حیث پاداش بهتر و خوش ‌فرجام‌تر است.» (مریم / 76)
ب.«لَن تَنَالُوا الْبِرَّ‌ حَتَّى تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنفِقُوا مِن شَیْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ؛ هرگز به نیکوکارى نخواهید رسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید؛ و از هر چه انفاق کنید قطعا خدا بدان داناست.» (آل عمران / 92)
- بیان سیره و سخن اهل بیت (علیهم‌ السلام) در زمینه‌ وقف فرهنگی؛ از آنجایی که مردم متدین جامعه، اهل بیت (علیهم‌ السلام) را به عنوان الگوی کامل پذیرفته‌اند، راه وروش آن گرامیان برای مردم از اهمیت والایی برخوردار است. به این جهت بیان سیره و سخن آنان تأثیر بسزایی در تمایل مردم به‌ سوی وقف در زمینه‌ فرهنگ خواهد داشت؛ چون امامان ما نیازهای جامعه را با وقف تأمین می‌کردند و اهداف فرهنگی و تعلیم و تعلّم را در نظرداشتند چنان که این کار را مسلمانان در طول تاریخ از اهل بیت (علیهم‌ السلام) یاد گرفتند. (15)
- مشخص کردن نیازهای روز جامعه؛ یکی از راه‌کارها می‌تواند روشن شدن مصادیق وقف در عصر ما باشد یعنی علاوه بر این که با آیات و روایات مردم به‌ سوی وقف ترغیب می‌شوند باید نمونه‌های عینی نیازهای جامعه به وقف در زمینه‌ فرهنگ را در مقابلشان قرار داد تا آنان ضمن علاقه‌ای که به آن پیدا کرده‌اند مشکلات و نیازها را لمس کنند و در این باره قدم‌هایی بردارند و برای دنیا و آخرت خود و نسل آینده در این زمینه تلاش کنند.
- مطمئن کردن مردم به آینده‌ موقوفات فرهنگی؛ مردم نباید در مورد عملکرد متولیان وقف تردید داشته باشند؛ آنان باید اطمینان کامل پیدا کنند که اموال موقوفه‌ آن‌ها پایمال نخواهد شد و در مسیر ارزشی خود استفاده می‌شود. همچنان که خداوند متعال پایداری و سود اخروی آن را تضمین نموده است، متولیان وقف نیز باید با عملکرد مخلصانه این را ثابت کنند. عدم اطلاع از بهره‌های مادی و معنوی وقف و عدم اطمینان از بهره گیری صحیح و رعایت نکردن آیات وقف از موانع مهم تمایل به وقف کردن در زمینه‌ فرهنگ در عصر ماست. (16)
- بیان آثار وقف فرهنگی؛ تأکید بر آثار وقف فرهنگی در مطرح شدن پذیرش و ترویج آن تأثیر فراوانی دارد. باید مردم را آگاه کنیم که وقف فرهنگی سنت حسنه‌ای است که فقر زدایی کرده و فاصله‌ طبقاتی را کاهش می‌دهد. کسانی که ثروتمند هستند در راه احیاء فقرا و کمک به نیازمندان وقف می‌کنند که این اقدام عدالت اجتماعی را در پی دارد. این افراد از امکاناتی که خود برخوردارند، دیگران را نیز برخوردار می‌کنند، مخوصا با وقف مراکز آموزشی، رفاهی و بهداشتی می‌توان فرهنگ وقف را در جامعه رونق داد.
- درکتب آموزشی ابتدایی تا دبیرستان اشاره‏ای به این سنت حسنه نشده است، لازم است تا مسؤولان آموزشی و  مؤلفان کتب درسی در جهت رفع این نقیصه اقدام کنند و در کتب درسی بابی در خصوص وقف فرهنگی گنجانده شود.
- همچنان که دربرنامه‏های صدا و سیما، با هماهنگی سازمان میراث فرهنگی برنامه‏هایی در خصوص آثار تاریخی و میراث فرهنگی تهیه و ارایه می‏شود، ازموقوفات فرهنگی نیز که میراث‏های معنوی و فرهنگی نیاکان پاک طینت ما هستند و در گوشه و کنار این پهنه‏ مقدس نیز کم نیستند، از مدارس و بیمارستان‏ها و...  گزارش تهیه و ارایه گردد و توجیه شود که این موقوفات منشأ چه اثرات مثبت اجتماعی و فرهنگی بوده‏اند، واقف آن آثار نیز معرفی شود.
- افرادی در جامعه زندگی می‏کنند که بنا به عللی مقطوع ‏النسل می‏باشند و به همین جهت با ناامیدی که به آینده دارند هر آنچه دارند خرج می‏نمایند، برای جلوگیری از اسراف و تبذیر و تضییع اموال باید به آنان فهماند که برای تداوم حیات معنوی خود و باقی گذاشتن یاد خود، در طرح یا پروژه‌ای فرهنگی و عام المنفعه سرمایه‏گذاری نمایند تا خیر دنیا و آخرت نصیبشان شده و رستگار شوند.
- رقباتی که در گذر زمان به علت قلّت درآمد یا عدم رسیدگی و اهمال، تخریب گردیده‏اند و موجبات دل‏سردی مردم و ایجاد ذهنیت منفی می‏شوند، به هر نحو ممکن در اسرع وقت تبدیل به احسن یا استفاده بهینه شود. یا با سرمایه‏گذاری بازسازی گردد تا از وقف فرهنگی، منظره‏ای نامطلوب رؤیت نشود.
- شورایی از افراد خیر، ثروتمند، دانشگاهی و حوزوی در مراکز استان‏ها با ریاست مدیر کل اوقاف استان تحت عنوان  «شورای فرهنگ اوقاف» جهت بررسی مسایل وقف فرهنگی و تبلیغات و تشویق به این سنت حسنه تشکیل گردد.
 

نتیجه
از آنچه بیان شد می‌توان این نتیجه را گرفت که: وقف می‌تواند راه‌گشای حل مسایل و مشکلات و نیازهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مذهبی جامعه باشد اما تأکید بیشتر ما بر امر توسعه‌ فرهنگی از طریق وقف و بنیادهای وقفی به منظور رسیدن به توسعه‌ای پایدار است. زیرا اگر قرار باشد ساختمان توسعه‌ همه جانبه‌ کشورمان شکل بگیرد بایستی به پایه و اساس و فونداسیون آن توجه کامل نماییم که دوام و بقای آن را تضمین کند. و الا کارهای روبنایی و ظاهر سازی و مونتاژ کاری و... ممکن است ظاهر پیشرفته‌ای به ما نشان بدهد ولی دوامی ندارد و برای همیشه ما را وابسته به دیگران نگاه می‌دارد و چاره ساز نیست. با نگاهی به کشورهای پیشرفته و توسعه یافته می‌یابیم که فقط توسعه‌ فرهنگی از جمله تولید علم و دانش و انجام پژوهش‌های بنیادی و مدیریت صحیح در آن جوامع توانسته زمینه ساز اصلی توسعه‌ آن‌ها باشد زیرا کشورهای اسلامی علی رغم معادن و منابع عظیم خدادادی و مواد اولیه‌ای که در اختیار دارند به دلیل نداشتن علم و تکنولوژی لازم و کمبود نیروی انسانی ماهر و متخصص، آن‌ها را با کمترین قیمت به کشورهای پیشرفته صادر می‌کنند و برعکس کالاهای ساخته شده از همین مواد را با بالاترین قیمت‌ها از همان کشورها خریداری می‌نمایند.
همچنین ذکر این نکته ضروری است که وقف یکی از برترین و پردوام‌ترین مظاهر احسان و نیکوکاری به مردم، و خدمت به هم ‌نوعان و کمک به مصالح جامعه و تنظیم امور فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. می‏توان به جرأت ادعا کرد که اگر اوقاف در مسیر صحیح به راه انداخته شود و واقفان به راه معقول و درستی هدایت شوند، بسیاری از مشکلات جامعه حل می‏شود. به عبارت دیگر، کارنامه‏ درخشان وقف این نوید را به ما می‏دهد که از طریق گسترش موقوفات فرهنگی و هدایت آن‌ها می‏توان اکثر نیازها و ضروریات جامعه را تأمین کرد و سنگینی این امر را از بیت‏المال مسلمین برداشت یا لااقل از فشار آن‌ها بر بودجه‏ کل کشور کاست. با توجه به کارکردهای مثبت وقف در جامعه ضروری است که از طریق تدوین یک سیاست اصولی و برنامه‏ریزی شده از سوی دولت به منظور شکوفایی فرهنگ وقف به عنوان عملی مهم در توسعه‌ جامعه، زمینه‏های احیای این سنت حسنه و نبوی را فراهم آورد. این امر مستلزم تلاش همه‏ دستگاه‏های اجرایی کشور است. از همه مهم‌تر، عمل مسؤولان به وقف به عنوان الگو می‏تواند در گرایش و سوق‏دهی مردم در عمل به وقف مؤثر باشد و به تدریج فرهنگ وقف در جامعه حاکم گردد.
 

منابع
1- قرآن کریم
2- مقاله‌ «نقش وقف در بهبود اوضاع اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی»، سید جواد امام جمعه زاده، فصلنامه‌ وقف میراث جاویدان، شماره 30.
3- مقاله‌ «راه‌های ترویج فرهنگ وقف و ایجات موقوفات جدید در جامعه»، سید مهدی بزرگی، فصلنامه‌ میراث جاویدان، شماره 30.
4- فرهنگ و تمدن، چنگیز پهلوان، تهران: نشر نیک(1388).
5- مقاله‌ «راه‌کارهای گسترش فرهنگ وقف و شرایط آن»، عبدالکریم پاکنیا تبریزی، نشریه‌ مبلغان، شماره 136.
6- تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، محمد رضا کاشفی، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(1389).
7- اصول الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، بیروت: نشر دارالاضواء(1371).
8- دین و توسعه و فرهنگ، میثم موسایی، تهران: انتشارات جامعه شناسان(1390).
9- احسان ماندگار، تهران: معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف(1389).
10- بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد(1378).
11- مقاله‌ «وقف و اثرات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و مذهبی»، منیر شامحمدی،
http://www.rasekhoon.net/article/show/156509
12- فرهنگ و تمدن اسلامی، علی اکبر ولایتی، قم: دفتر نشر معارف(1387).
پی نوشت ها:
(1) دین و توسعه و فرهنگ، ص29.
(2) فرهنگ و تمدن، ص145.
(3) دین و توسعه و فرهنگ، ص33.
(4) تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ص25.
(5) دین و توسعه و فرهنگ، صص42-41.
(6) فرهنگ و تمدن اسلامی، ص19.
(7) احسان ماندگار، ص48.
(8) فصلنامه‌ وقف میراث جاویدان، شماره 30، ص76.
(9)
http: www.rasekhoon.net،article،show،156509.
(10) همان.
(11) فصلنامه‌ وقف میراث جاویدان، شماره 30، ص 70.
(12) نشریه‌ مبلغان، شماره 136، ص114.
(13) فصلنامه‌ میراث جاویدان، شماره 30، ص106.
(14) همان، صص 117- 113.
(15) اصول کافی، ج7، ص54.
(16) بحارالانوار، ج48،ص281.

 

برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر